Parti Nagy Lajos: Spękany garnek (Egy hajszálrepedt fazék in Polish)

Portre of Parti Nagy Lajos

Egy hajszálrepedt fazék (Hungarian)

(lőrések és ceruzák) Szent igyekezetében bizonyos napok kampójára abnormálisan sok múltat zsúfol fel az utókor, ott ácsorog a nemzeti ünnep, e kollektív ruhafogas, épp, hogy el nem dől, vastagon lóg rajta mindenféle emberi gúnya, őrbundától nercbundáig, díszmagyartól ávós-zubbonyig, hóhérköténytől rakottszoknyáig. Púder, vér, lakk, könnyek, takony. Volt és mai ünnepek, törések és cezúrák, hozzám tartoznak, noha nem enyémek. Nehéz a dátumokkal. Sose hittem volna például, hogy október 23-át, a magyar forradalom kitörésének évfordulóját is szét lehet aktuálpolitizálni, szét lehet ünnepelni, egészen a csömörig, az érdektelenségig. Az persze más kérdés, hogy ‘81 vagy ‘86 októberében ezzel a munkaszünet-pörkölt-lyukaszászlószentelés állapottal boldogan kiegyeztem volna. Ama létező szocializmushoz képest, nem lehet elégszer leírni: ez, amiben itt ma élünk, maga a szabadság. Egy ilyen kishagyományú demokráciában, úgy látszik, ilyen a reális szabadság. Persze ne látsszon így, folytatnám rögtön és ingerülten, ne legyen megint ilyen ócska és pártállami, de ez most kevéssé tartozik a tárgyhoz. * Íróként, teremtsek bármit, fikcionáljak illetve konfabuláljak bármilyen merészen, alapvetően emlékezem. Az írás múltidézés, nincs mese. Pontosabban: hagyom emlékezni a fantáziámat, ami képtelen másból építkezni, mint a megtörténtekből. Régóta izgat tehát, hogy miképpen függenek össze egy nemzet, egy ország, de akár egy kontinens sorsfordító, utóbb ünneppé pirosodó dátumai az egyén privát idejével, s hogy egyáltalán: mennyire lehet beleavatkozni az időbe, mi történik, ha formátlan és indulattalan hömpölygését utóbb évszámok és napok köré tereljük, s  mint valami kampókra, felakasztunk e dátumokra egy csomó történelmet, hisz akkorra az a kazalnyi esemény már történelem. Megjegyzem, ha már az akasztásnál tartok, hogy a hajdani béketábor rezsimjei homlokegyenest fordítva cselekedtek olykor (nem csoda, hisz igazán alkotó viszonyban voltak az idővel, átírták, kiradírozták, megfenyegették), vagyis úgy tettek, mintha bizonyos napok sosem történtek volna meg, úgy viselkedtek, mintha nem is létezne ama kampó, mely persze volt, nagyon is volt, kifényesedett a használattól, hisz a győztesek titokban vagy nyilvánosan arra lógatták fel ellenségeiket.  * Lassan forgatom, elnézegetem a tárgyamat, ami legelőször is szó: törés, cezúra. Jó erős szavak. A törés, legalábbis magyarul, nekem durvább, hogy úgy mondjam bruchtálisabb történés, a törések emlékét akarják kiirtani a diktatúrák, s e törésekből lesz aztán tananyag, piros betű, szoboravató. A törés nyílt ellenszegülés, következménye a letagadhatatlan retorzió. A törés egy reflektor felrobbanása, a cezúra viszont inkább egy éles szemvillanás. Utóbbi egymagában kevés, de szemből több van mint reflektorból, másrészt a reflektorokat ki lehet cserélni, a szemeket viszont csak kiverni lehet. Persze a cezúrából bármikor konstruálható törés, árok, sőt szakadék a megrendelő igényei szerint, el is tüntethető a múlt ábrázatáról sminkkel, megvilágítással. Netán át lehet minősíteni holmi kis ránccá a létező szocializmus mázas-rózsás ábrázatján, ez, elvtársak nem repedés, hanem igenis nevetőránc a szebb jövőbe vetett rögös utunkon. Látszik itt valami? Nem látszik. Márpedig ami momentán nem látszik, az momentán nincs, mi pedig, jelenkor és utókor, momentán élünk, illetve a jövőnek élünk -- igen, ironizálok, elhúzom a számat  a folyton újraírt történelmek felett; az Elbától errefelé, vagyis keletre választási ciklusonként újrasminkelik a  népek a múltjukat, illetve nem a népek, viszont mindig és hangsúlyozottan  a népek nevében. * A törések eléggé hasonlóak, cezúra viszont rengetegféle van. Ki lehet tenni röhögéssel, káromkodással, akár egy pörköltbe főzött párttagkönyvvel. A cezúrákat leginkább az „egyszerű nép” teszi ki, a nép, mely többnyire nem hősökből áll, nem túl hülye, nem túl okos, élni akar, semmi mást. Betörni ugyan be lehet, de a (véres) orránál fogva sokáig nem hagyja vezetni magát. A cezúra világos különbségtétel, határozott, de hajszálnyi történés a fejen, a levesben, olykor szemernyi zökkenő, csupán az érzékeli, aki akarja. A törést el lehet fedni, gipszelni, be lehet foltozni, jelentős képzavarral: le lehet verni, a cezúra viszont megfoghatatlan, a cezúra megannyi vékony repedés. Halk kicsi pókhálók indulnak meg és futnak össze, a dolog sziszifuszi, inkább tehetetlen, mint hősies, ellenben visszafordíthatatlan, hisz az egész konstrukció kezd el repedezni. A lázadások, a forradalmak siettetik a folyamatot, de végső soron a sok kicsi cezúrától fárad el az anyag, a diktatúra lenge vasbetonja, és nincs reform, és nincs segítség, végül már minden riadóztatott tank és esztelen rendpárti beszéd csak fölerősíti ezt a civil rezgést, a cezúrák percegését. Ama (eme) politikai Közép-Európában ki előbb, ki utóbb meghúzta a maga cezúráját. A rendszer, legalábbis Magyarországon, úgy dőlt meg, hogy nem döntötték meg. Rároskadt önmagára, mint egy széthajszálrepedt fazék. Gorbacsov, és a peresztrojka című szovjet hattyúdal csupán levonta a konzekvenciát: jobb békén maradni, mint hagyni, hogy ténylegesen, hogy triumfálva döntsék meg, ami már úgy sincs. Jobb kivonulni, hazavinni néhány marék múltat, tangabugyit, néhány falból kitépett villanykapcsolót, pár ezer agyonhasznált, szomorú tisztecskét és kiskatonát. * A párttagkönyvvel a pörköltben pedig úgy volt, a nyolcvanas évek elején, hogy egy megbízható vendéglősnek, ki  számos pártbizottsági munkavacsorának és családi estnek volt mint szakács kitüntetett mellékszereplője, egyszer csak elege lett  a barakk vidámságából, amiképp a kövér hányásszagból is a barakk háta mögött, bár ezt ő így (sehogy) nem fogalmazta meg magában. Nem lévén karakán értelmiségi, aki szemtől-szembe és kard-ki-kard visszaadta, sőt a képükbe vágta volna, úgy döntött, hogy a párttagkönyvét belefőzi a legközelebbi, egyébként messze földön híres, marhalábszár alapú, velős pincepörköltjébe. Így is tett, a piros könyvecske eltűnt a zubogó lében „akár az erdőben a vadnyom” (József Attila). Eltűnt, szétfőtt, elolvadt. S mikor a pompás vacsora lement, miként a nap a maga járásán, s az első titkár és vezérkara, kik már emberarcú, tehát megeresztett nadrágszíjakban italoztak, magához kérette a szakácsot, hogy nagyon megdicsérje, emberünk így felelt a jóleső szavakra: „Higgyék el az elvtársak, ebbe én még a párttagkönyvemet is belefőztem.” No, mink abban biztosak is vagyunk, mondták a magas elvtársak nyájasan, és jót nevettek a vonalasan szellemes válaszon, a hűség eme ízes, noha szemérmes megfogalmazásán, mit utóbb a helyi újság pártpolitikai rovata is megírt. Mikor aztán valami tagdíj-ügyben be kellett volna mutatni az ominózus okmányt, fény derült a pikáns igazságra. Hogy ő hazudott vagy félrevezetett volna, kérdezte emberünk. Ugyan, hát ő még az újságban is lenyilatkozta, méghozzá a legmagasabb helyeslés közepette, hogy belefőzte a pörköltbe a párttagkönyvét. * Ama valóban történelmi dátumok, melyeket ilyenkor sorolni szokás, nem változtatták meg a saját, személyes életemet. Talán innen van, hogy inkább cezúrákban mint törésekben gondolkodom. 56-ban három éves voltam, tehát legfeljebb a következményekről lehetett volna tudomásom – nem lett. Apám, frissen végzett katonatisztként, a keleti határszélen élő, földműves szüleit látogatta meg október 20-a táján, s már nem jutott vissza Budapestre. Ha visszajut, tán épp a Kilián laktanyába, Maléter Pál, a felkelők oldalára álló főtiszt közelébe kerül, erre volt esély, hisz ismerték egymást az akadémiáról, s akkor alighanem másként alakul az élete, s másként az én gyerekkorom. De nem jutott vissza, hanem valahogy hazakeveredett a családjához, anyámhoz és hozzám a Dunántúlra, majd a forradalom leverése után parancs szerint bevonult a hadosztályához Kaposvárra. Apám tehát, máig nem tudom, hogy akarva vagy akaratlan, kimaradt a forradalomból, azaz a történelemből. Letette a tiszti hűségesküt, reális választása nemigen volt, hős nem akart és nem tudott lenni, ellenben gyakorolni akarta a hivatását, azt, amiért tanult, s ami által kimenekülhetett a szegénységből.  Az a meggyőződése, hogy a jogos felkelés ellenforradalommá alakult át, részben és nagy nehezen, élete végére megváltozott. Sok mindent belátott utóbb, de érzelmileg nem tudta feldolgozni, és a saját kudarcaként élte meg a rendszer kudarcát, mely rendszerhez egyre kevesebb köze volt és maradt. Illetve pont, hogy feldolgozta érzelmileg, lassan és becsületesen. Ebbe halt bele. Az életébe, mint mindannyian. Nem csoda, hogy gyerekkoromban ötvenhat nem volt családi téma -- egyébként se így, se úgy. Amit a forradalomról tudok, nem kéz és bőrközelből tudom. A személyes közömet hozzá úgy olvastam össze, kamaszként és felnőttként, brosúrákból és szamizdatokból, ahogy lehetett. * Van egy erős képem a gyerekkoromból, a tárgyhoz tartozik, noha csak majdnem-törés. A kubai rakétaválság idején, mikor az egész Varsói Szerződést mozgósítják, s mint utóbb kiderül, tényleg megvan az esély a háborúra, jön haza az apám, hadiruhában, dúltan és sápadtan. Percekre jön csak, s úgy búcsúzik el tőlünk, mint aki nem biztos benne, hazatér-e még. Az úgynevezett antant-szíjakon, meg a gombjain elcsúszó fényre emlékszem, és arra a nem pátosztalan pillanatra, ahogy a konyha közepén átöleli anyámat. Mintha egyenesen Kubába, indulna, át az Óperencián. Bár akkoriban, ha csak pár napig is, Kuba rémségesen közel volt Európához. Kaposvárhoz. A mi konyhánkhoz. Kilenc éves voltam, apám, hála istennek akkor is kimaradt a történelemből. * És kimaradt ’68 nyarán is.  Nem sokon múlott, de nem vitték ki Csehszlovákiába baráti segítséget nyújtani. Mi otthon úgy tudtuk, hogy igen. Amúgy, tizennégy és fél évesen, javában készülve egy vidéki gimnáziumba, hatvannyolc, mint történelem, meg se érintett. Se Párizs, se Prága. Még bőven előtte voltam annak, hogy higgyek, nem volt tehát miből kiábrándulnom. Az egész gyerekkorom békében telt, sőt, a békeharc jegyében.  Az, hogy apám tényleg háborúba megy, elképzelhetetlen és valószínűtlen volt, hiába jött megint búcsúzni. Vidéken nyaraltunk, forróság volt, augusztus, az egész olyan távoli volt, nem lehetett elhinni.  * Amit a pár évvel idősebbeknek, az előttem járó, úgynevezett „nagy generációnak” ’68 nyara és Prága jelentett, a sokkot és  a kiábrándulást, azt, noha ismertem és valamelyest már értettem, miről beszélnek, 1979-ben tapasztaltam meg. Abban az évben, mikor nagy testvérünk, a legfőbb békeharcos, a dermedt, békés hetvenes évek megkoronázásaképpen, ezúttal tettestársak bevonása nélkül, mintegy az isten háta mögött lerohanta Afganisztánt. Én ekkor éltem át mélyen és véglegesen, ekkor döbbentem rá, hogy ennek itt vége, hogy ennek a mocsoknak, ennek a totális hazugságnak, ha örökké tart is, vége van. Hosszú, kínosan hosszú vége lett, eltelt bele a nyolcvanas évek nagyobbik része, de ez már egy másik történet.  * Egy minden ízében hajszálrepedt, mélységes mély fazék. Bödön. A múltam kútja. Még belenézni is sok. Pedig hát belenézni, lám: kevés. Számomra a legszemélyesebb következmény, ‘56-é és ‘68-é és ‘79-é az egész volt, az egész, akasztófák előterében felpuhuló Kádár-rendszer, ez az élhető, viszonylag kellemessé tehető, s minden jövő-orientáltsága ellenére mélységesen cinikus és jövőtlen berendezkedés, igen, ez a jó szó, hogy berendezkedés. Tetszik vagy nem, ez az én eltűnt időm, cezúrástul, törésestül, íze, miként a háztartási kekszé, örökre ott van a számban, a nyelvemen. Harminchét év az életemből, átlagos esetben a fele, mégsem gondolom, hogy ettől, „a” rendszertől lett ilyen vagy olyan az életem. Nem tőle, de nem tőle függetlenül.  



Spękany garnek (Polish)

(przełomy i cezury) W swych świętych staraniach potomność zawiesza na haku pewnych dni nienormalnie dużo przeszłości, sterczy tam sobie święto narodowe, ten kolektywny wieszak na ubrania, uginając się pod ciężarem wszelkiego rodzaju odzienia: od zgrzebnego kożucha po futerko z norek, od paradnego stroju szlacheckiego po ubecką kurtkę, od katowskiego fartucha po plisowaną spódnicę. Puder, krew, lakier, łzy, smarki. Dawne i dzisiejsze święta, przełomy i cezury – należą do mnie, chociaż nie są moje.
Mam kłopot z datami. Nigdy bym na przykład nie uwierzył, że również 23 października, rocznicę wybuchu rewolucji węgierskiej, można rozaktualipolityzować, zaświętować, aż do obrzydzenia, aż do znudzenia. To oczywiście całkiem inna kwestia, że w październiku 81’ czy 86’ z radością godziłbym się na ten stan ustawicznych przerw w pracy i święcenia dziurawej flagi. W porównaniu z tamtym socjalizmem – nigdy dość powtórzyć – to, w czym teraz tutaj żyjemy, jest samą wolnością. Wygląda na to, że w demokracji o ubogiej tradycji, taka jest realna wolność. I natychmiast, rzecz jasna, mam ochotę dodać z rozdrażnieniem: wolałbym, żeby na to nie wyglądało, żeby nie była tak wątła i znów „państwowo-partyjna”, ale to w tej chwili właściwie nie należy do tematu. *Jako pisarz, niezależnie od tego, co piszę, jak śmiało uprawiam swoje fikcje czy konfabulacje, zasadniczo pamiętam. Pisanie jest cytowaniem przeszłości, to nie żarty. Ściślej mówiąc: pozwalam pamiętać swojej fantazji, która potrafi budować tylko i wyłącznie z tego, co się wydarzyło. Od dawna zatem intryguje mnie, jak wiążą się ze sobą przełomowe, te rumieniące się później świąteczną czerwienią, daty narodu, kraju czy nawet całego kontynentu z prywatnym czasem jednostki, i w ogóle: jak dalece można ingerować w czas, co się dzieje, kiedy jego bezładne i obojętne kłębowisko skierujemy wokół późniejszych dat i dni, i zawiesimy na tych datach, jak na hakach pęki historii, przecież wtedy ta sterta wydarzeń będzie już historią. 
Zauważmy, skoro już jesteśmy przy wieszaniu, że reżimy dawnego obozu pokojowego działały czasami wręcz odwrotnie (trudno się dziwić, przecież pozostawały one naprawdę w twórczych relacjach z czasem, przerabiały, wycierały, zagrażały), albo postępowały tak, jak gdyby pewne dni nigdy nie zaistniały, jak gdyby w ogóle nie było haka, który przecież był, i to bardzo, wyświecony od częstego używania – przecież zwycięzcy potajemnie albo jawnie wieszali na nich swoich wrogów. *Rozważam, powoli i dokładnie, swój temat, który sprowadza się do słów: przełom, cezura. To mocne słowa. Przełom, przynajmniej po węgiersku, to według mnie bardziej gwałtowne, że tak powiem brutalniejsze, dzianie się; dyktatury starają się wytrzebić pamięć o przełomach, po czym przełomy te owocują materiałem w szkolnych podręcznikach, czerwonymi cyframi w kalendarzach, licznymi pomnikami. Przełom to otwarty sprzeciw, a jego konsekwencją są bezsporne retorsje. Przełom jest eksplozją reflektora, a cezura ostrym spojrzeniem. Spojrzenie samo w sobie to raczej niewiele, ale oczu jest więcej niż reflektorów, a poza tym reflektor można wymienić, a oko można tylko wybić. Oczywiście z cezury w każdej chwili da się skonstruować przełom, dół, a nawet przepaść, zgodnie z wymogami zamawiającego, można ją też usunąć z oblicza przeszłości za pomocą szminki i odpowiedniego oświetlenia. Można ją wreszcie przekwalifikować w drobne zmarszczki na wypacykowanym obliczu socjalizmu; towarzysze, to nie jest przełom, ale zmarszczka od śmiechu na naszej trudnej drodze wiodącej ku piękniejszej przyszłości. Czy tutaj coś widać? Nie. Czego chwilowo nie widać, tego chwilowo nie ma, a my, współczesność i potomność, chwilowo żyjemy, i żyjemy dla przyszłości – owszem, ironizuję, wykrzywiam się nad wciąż od nowa pisanymi historiami; ludy żyjące od Elby na wschód wciąż na nowo szminkują swoje dzieje z częstotliwością cyklów wyborczych. Właściwie to nie ludy, ale zawsze odbywa się to kategorycznie w imieniu ludów. *Przełomy są dość podobne do siebie, a cezur jest mnóstwo rodzajów. Można cezurę „wyznaczyć” ze śmiechem, przeklinając, albo gotując w gulaszu książeczką partyjną. Cezury najczęściej powstają za sprawą „prostego ludu”, który nie jest ani bohaterski, ani zbyt głupi, ani też zbyt mądry – chce żyć, to wszystko. Ujeździć go wprawdzie można, ale wodzić za (pokrwawione) nosy długo się nie da. Cezura uświadamia różnicę, to wyraźne, choć cichutkie dzianie się w głowie, w zupie, czasem leciutki wstrząs; tylko ten ją czuje, kto chce. Przełom można zamaskować, zagipsować, można załatać, mówiąc niestylistycznie: można go stłumić, a cezura jest nieuchwytna, cezura to mnóstwo drobniutkich pęknięć. Małe pajęczynki powoli ruszają i zbiegają się, to syzyfowa praca, raczej mimowolna niż bohaterska, lecz nieodwracalna, bo przecież w końcu cała konstrukcja zaczyna pękać. Bunty, rewolucje przyśpieszają ten proces, ale w ostateczności to wiele małych cezur nadweręża materię, lekki żelbeton dyktatury, i na nic reformy, na nic pomoc, pewnego dnia każdy wezwany czołg i każda szalona mowa w obronie partii tylko wzmacnia te drgania, to działanie cezur. W tamtej (tej) Europie Środkowej jedni wcześniej, inni później wyznaczyli swoje cezury. System, przynajmniej na Węgrzech, zawalił się tak, że nikt go nie obalił. Rozpadł się na drobiny niczym spękany garnek. Gorbaczow i radziecki śpiew łabędzi pod tytułem pierestrojka wyciągnęła z tego jeden wniosek: lepiej dać spokój, niż pozwolić, żeby rzeczywiście obalano triumfalnie coś, czego już i tak nie ma. Lepiej wynieść się, zabierając do domu kawałek przeszłości, trochę wyrwanych kontaktów, kilka tysięcy smutnych, zużytych oficerków i żołnierzyków. *A z książeczką partyjną w gulaszu było tak, że któregoś dnia na początku lat osiemdziesiątych pewnemu zaufanemu restauratorowi, który miał zaszczyt grać drugorzędną rolę kucharza podczas licznych służbowych kolacji komitetu partyjnego oraz rodzinnych spotkań, znudziła się wesołość baraku, jak i smród rzygowin za barakiem, aczkolwiek on tego tak nie sformułował. Nie będąc dzielnym inteligentem, który twarzą w twarz, mieczem o miecz oddałby, a nawet cisnął swoją książeczkę partyjną, postanowił ugotować ją w słynnym na cały świat gulaszu na szpiku i nóżkach wołowych. Tak też zrobił, przed kolejną biesiadą jego czerwona książeczka zniknęła w bulgoczącym płynie „niczym trop zwierzyny w lesie” (Attila József). Przepadła, rozgotowała się, rozpłynęła. A kiedy wystawna kolacja dobiegła końca, tak jak i słońce kończy swoją drogę po niebie, i pierwszy sekretarz oraz członkowie jego sztabu, którzy już mieli ludzkie twarze, a więc pili z rozpiętymi paskami, wezwali do siebie kucharza, żeby pochwalić jego gulasz, nasz bohater powiedział im: „Uwierzcie towarzysze, ja w tę potrawę włożyłem nawet swoją książeczkę partyjną”. No, nie wątpimy w to, odparli łaskawie towarzysze i mocno się uśmiali z odpowiedzi kucharza, dowcipnej i po linii, z tej „pięknej, choć wstydliwej deklaracji wierności” – jak potem napisano w miejscowej gazecie w rubryce poświęconej polityce partii. Kiedy jakiś czas później polecono mu okazać ten fatalny dokument w kwestii jakichś składek członkowskich, prawda wyszła na jaw. Nasz bohater spytał wtedy, czy skłamał, czy coś ukrywał albo wprowadził kogoś w błąd. Skądże znowu, jego wypowiedź, że ugotował w gulaszu swoją książeczkę partyjną, zyskała aprobatę towarzyszy i cytowano ją w gazecie. *Te naprawdę dziejowe, które w takich chwilach zwykło się wymieniać, nie zmieniły mojego życia osobistego. Być może dlatego, że myślę raczej kategoriami cezury niż przełomu. W 1956 roku miałem trzy lata, a zatem mógłbym wiedzieć co najwyżej o jego konsekwencjach – nie wiedziałem. Mój ojciec, jako świeżo upieczony oficer, odwiedził około 20 października swoich rodziców, rolników mieszkających przy wschodniej granicy i nie wrócił już do Budapesztu. Gdyby wrócił, być może trafiłby do koszar Kiliana, w pobliże Pal Maletera, wyższego oficera, który stanął po stronie powstańców, była taka szansa, przecież znali się z akademii, a wtedy jego życie, jak i moje dzieciństwo, prawdopodobnie potoczyłoby się inaczej. Ale nie wrócił, tylko przyjechał na Dunantul do domu, znaczy do nas, a po stłumieniu rewolucji skierowano go do Kaposváru. A więc mój ojciec, do dzisiaj nie wiem, czy umyślnie czy nieumyślnie, nie wziął udziału w rewolucji, to znaczy w historii. Złożył przysięgę oficerską, realnego wyboru raczej nie miał, nie chciał i nie potrafił być bohaterem, przeciwnie chciał wykonywać swój zawód, do którego przygotowywał się i który pozwolił mu wyrwać się z biedy. Pod koniec życia zrewidował częściowo i z wielkim trudem to swoje przekonanie, że powstanie w słusznej sprawie przerodziło się w kontrrewolucję. Wiele potem zrozumiał, ale nie umiał tego „przetrawić” emocjonalnie, więc klęskę ustroju przeżył jako własną klęskę, mimo że ten ustrój coraz mniej go obchodził. A właściwie „przetrawił” to emocjonalnie, powoli i uczciwie. I przez to umarł. Na życie, jak wielu ludzi. Trudno się dziwić, że za czasów mojego dzieciństwa pięćdziesiąty szósty nie był tematem rodzinnych rozmów – zresztą w żadnym kontekście. To, co wiem o powstaniu, wiem z drugiej ręki. Mój osobisty z nią związek był efektem tego, co – jako nastolatek i dorosły – wyczytałem z broszur i samizdatów. *Mam pewne wyraziste wspomnienie z dzieciństwa, które należy do tematu, chociaż było tylko niemal-przełomem. W czasie kubańskiego kryzysu rakietowego, kiedy zmobilizowano wojska całego Układu Warszawskiego i jak się potem okazało, rzeczywiście groził nam wybuch wojny, mój ojciec wrócił po południu do domu, w mundurze, bardzo blady. Przyszedł tylko na kilka minut, żeby pożegnać się z nami, jak gdyby nie był pewny, czy wróci. Pamiętam światło przesuwające się po koalicyjce i guzikach, i tę chwilę nie pozbawioną patosu, jak pośrodku kuchni tuli mamę. Jak gdyby ruszał prosto na Kubę, hen za Ocean. Ale wtedy, nawet jeśli tylko przez kilka dni, Kuba była przeraźliwie blisko Europy. Kaposváru. Naszej kuchni. Miałem dziewięć lat, mój ojciec, dzięki Bogu, również wtedy nie wziął udziału w historii. *Ani latem 1968 roku. Niewiele brakowało, ale w końcu nie wysłali go do Czechosłowacji, żeby udzielał tam braterskiej pomocy. My w domu tak to rozumieliśmy. A zatem: miałem prawie piętnaście lat, w najlepsze przygotowywałem się do egzaminów do gimnazjum, a sześćdziesiąty ósmy, jako historia, nawet mnie nie tknął. Ani Paryż, ani Praga. Jeszcze daleko było mi do tego, żeby wierzyć, nie miałem więc do czego się rozczarowywać. Całe moje dzieciństwo upłynęło w spokoju, a nawet pod znakiem walki o pokój. To, że mój ojciec naprawdę idzie na wojnę, było nieprawdopodobne, nierealne, nawet kiedy znów przyszedł się żegnać. Spędzaliśmy wakacje na wsi, był upał, sierpień, wszystko wydawało się takie dalekie, trudno było uwierzyć. *To, co dla starszych ode mnie o kilka lat, dla tak zwanej „wielkiej generacji”, znaczyły lato 68 i Praga, ten szok i rozczarowanie – chociaż wiedziałem i trochę już rozumiałem, o czym mówią – ja przeżyłem w 1979 roku, kiedy to jeden z naszych braci, główny bojownik o wolność, dla uwieńczenia spokojnych, a nawet martwych lat siedemdziesiątych, tym razem bez wciągania współsprawców, napadł, właściwie za plecami Pana Boga, na Afganistan. Ostatecznie wtedy poczułem, jasno sobie uzmysłowiłem, że to już koniec, że koniec tej hańby, tego totalnego kłamstwa, nawet gdyby miało trwać wiecznie. To był długi, boleśnie długi koniec, ciągnął się on przez większą część lat osiemdziesiątych, ale to już inna historia. *Głęboki, przepastny garnek pożyłkowany siateczką cieniutkich pęknięć. Kubeł. Studnia mojej przeszłości. Zajrzeć tam: to zbyt wiele. Ale przecież zajrzeć tam: to zbyt mało. Dla mnie najbardziej osobisty skutek tego, to pięćdziesiąty szósty, sześćdziesiąty ósmy i siedemdziesiąty dziewiąty widoczne w całości, w całości, ten mięknący w pobliżu szubienic system Kádará, to znośne, stosunkowo przyjemne, i wbrew nastawieniu na przyszłość głęboko cyniczne i pozbawione przyszłości urządzenie się, tak, to trafne słowo, urządzenie się. Czy mi się podoba, czy nie, to mój miniony czas, z cezurami, przełomami, jego smak na zawsze pozostanie mi w ustach, jak smak domowego keksu. Trzydzieści siedem lat mojego życia, czyli statystycznie rzecz biorąc – jego połowa. Nie sądzę jednak, że przez ten ustrój moje życie jest takie czy inne. Nie przez niego, ale także nie niezależnie od niego.



Source of the quotationwww.bmk.pl

minimap